कलेजोको सिरोसिस के हो?
कलेजोको सिरोसिस एक गम्भीर र अपरिवर्तनीय अवस्था हो जसमा कलेजोका स्वस्थ तन्तुहरू बिस्तारै-बिस्तारै मरेर तिनको ठाउँमा दागयुक्त तन्तुहरू (scar tissues) बन्छन्। यो प्रक्रिया वर्षौंसम्म चलिरहन्छ। यसरी कलेजोमा दाग बस्दा यसको सामान्य कार्य गर्ने क्षमतामा कमी आउँछ। कलेजोको मुख्य काम रगतलाई शुद्ध पार्ने, आवश्यक प्रोटिन र हार्मोनहरू बनाउने, र ऊर्जा भण्डारण गर्ने हुन्छ। जब कलेजोको कार्यक्षमतामा गम्भीर असर पर्छ, यसले जीवनलाई नै जोखिममा पार्न सक्छ।
सिरोसिसका कारणहरू
सिरोसिस हुनका धेरै कारणहरू छन्, जसमध्ये केही मुख्य कारणहरू तल दिइएका छन्:
अत्यधिक मदिरा सेवन: लामो समयसम्म धेरै मात्रामा रक्सी पिउने गर्दा कलेजोका कोषहरू क्षतिग्रस्त हुन्छन् र सिरोसिस हुन्छ।
हेपाटाइटिस बी र सी भाइरसको संक्रमण: यी भाइरसहरूले कलेजोमा दीर्घकालीन संक्रमण र सूजन गराउँछन्, जसले अन्ततः सिरोसिस निम्त्याउँछ।
बोसो जमेको कलेजो (Non-alcoholic Fatty Liver Disease – NAFLD): मोटोपन र मधुमेहजस्ता समस्याका कारण कलेजोमा बोसो जम्मा हुन्छ। यदि यसले गर्दा कलेजोमा सूजन भयो भने सिरोसिस हुन सक्छ।
आनुवंशिक रोगहरू:
वंशानुगत रोगहरू जस्तै हेमोक्रोमेटोसिस (शरीरमा बढी फलाम जम्ने) र विल्सन रोग (शरीरमा बढी तामा जम्ने) ले कलेजोलाई क्षति पुर्याउन सक्छ।
अटोइम्युन हेपाटाइटिस: यस अवस्थामा शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमताले कलेजोका स्वस्थ कोषहरूमाथि आक्रमण गर्छ।
पित्त नलीका रोगहरू: कलेजोबाट पित्त बोक्ने नलीहरूमा समस्या आउँदा पनि सिरोसिस हुन सक्छ।
केही औषधीहरू: केही औषधीहरूको अत्यधिक प्रयोगले कलेजोलाई क्षति पुर्याउन सक्छ।
कलेजो सिरोसिसको जाँच
सिरोसिस कसरी पत्ता लगाउने ?
रक्त परीक्षण (Blood Tests): यसमा कलेजोको कार्यक्षमता (Liver Function Tests – LFTs) रगत जम्ने क्षमता (INR), र हेपाटाइटिस भाइरसको परीक्षण गरिन्छ।
इमेजिङ परीक्षणहरू (Imaging Tests):
अल्ट्रासाउन्ड (Ultrasound): यसले कलेजोको आकार र दागको अवस्था देखाउन सक्छ।
फाइब्रोस्क्यान (FibroScan): यो एक विशेष अल्ट्रासाउन्ड हो जसले कलेजोको कठोरता मापन गर्छ। कडापन बढेको हुनु सिरोसिसको संकेत हो।
सीटी स्क्यान र एमआरआई (CT Scan and MRI): यसले कलेजोको विस्तृत तस्बिर देखाउँछ र अन्य जटिलताहरू पत्ता लगाउन मद्दत गर्छ।
कलेजोको बायोप्सी (Liver Biopsy): यो सिरोसिस पत्ता लगाउने सबैभन्दा भरपर्दो विधि हो। यसमा कलेजोको सानो टुक्रा निकालेर प्रयोगशालामा जाँच गरिन्छ।
उपचार कसरी गर्ने ?
सिरोसिसलाई पूर्ण रूपमा निको पार्न सकिँदैन, तर उपचारले यसको प्रगतिलाई ढिलो गर्न र यसका जटिलताहरूलाई व्यवस्थापन गर्न मद्दत गर्छ।
मूल कारणको उपचार: यदि सिरोसिसको कारण पत्ता लागेको छ भने, त्यसको उपचार गरिन्छ। उदाहरणका लागि, हेपाटाइटिसको उपचार, रक्सी सेवन बन्द गर्ने वा तौल घटाउने।
औषधिहरू: लक्षणहरूलाई नियन्त्रण गर्नका लागि विभिन्न औषधिहरू दिइन्छ। जस्तै, शरीरमा जमेको पानी निकाल्न मूत्रवर्धक औषधि।
जटिलताहरूको व्यवस्थापन: सिरोसिसका कारण हुने अन्य समस्याहरू जस्तै पेटमा पानी जम्ने (Ascites) वा रगतको नली फुटेर रगत बग्ने (Varices) को उपचार गरिन्छ।
कलेजो प्रत्यारोपण (Liver Transplant): सिरोसिसको अन्तिम चरणमा पुगेका बिरामीहरूका लागि कलेजो प्रत्यारोपण नै अन्तिम र सबैभन्दा प्रभावकारी उपचार विकल्प हो। यसमा बिरामीको बिग्रिएको कलेजोलाई दाताको स्वस्थ कलेजोले प्रतिस्थापन गरिन्छ।
जीवनशैलीमा परिवर्तन: स्वस्थ र सन्तुलित आहार खाने, नुन र बोसोको मात्रा घटाउने र मदिरा पूर्ण रूपमा त्याग्नुपर्छ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्