बिन्दुराज सापकोटा
मे २२ का दिन विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय जैविक विविधता दिवस मनाइन्छ । यस दिवसको उद्देश्य पृथ्वीमा रहेका वनस्पति, जीवजन्तु, सूक्ष्मजीव तथा सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणालीको संरक्षणबारे जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु हो । जैविक विविधता मानव जीवनको आधार हो, किनकि हाम्रो खाना, पानी, स्वास्थ्य, कृषि, जलवायु सन्तुलन र आर्थिक गतिविधि प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा जैविक विविधतासँग जोडिएका छन् । पृष्ठभूमिसन् १९९२ मे २२ को दिन ब्राजिलको रियो दि जेनेरियोमा सम्पन्न पृथ्वी सम्मेलन (Earth Summit) मा जैविक विविधता सम्बन्धी महासन्धि (Convention on Biological Diversity –
(CBD) पारित गरिएको थियो । सोही दिनको संझनामा संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् २००० देखि हरेक वर्ष मे २२ लाई अन्तर्राष्ट्रिय जैविक विविधता दिवसको रूपमा मनाउन थालेको हो । यस वर्ष अन्तर्राष्ट्रिय जैविक विविधता दिवस २०२६ को मुख्य नारा “Acting Locally for Global Impact” अर्थात “विश्वव्यापी प्रभावका लागि स्थानीय स्तरमा कार्य” रहेको छ । यस नाराले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—विश्वव्यापी जैविक विविधता संरक्षण स्थानीय समुदाय, गाउँ, शहर, विद्यालय, किसान, महिला, युवा तथा नागरिकहरूको सक्रिय सहभागिताबाट मात्र सम्भव छ । पृथ्वीलाई बचाउने अभियान स्थानीय तहबाट सुरु हुन्छ । जैविक विविधता भनेको पृथ्वीमा पाइने वनस्पति, जनावर तथा जीवजन्तु, सूक्ष्म जीवहरू, पारिस्थितिक प्रणाली र आनुवंशिक आदिको विविधता हो ।
जैविक विविधता किन महत्वपूर्ण छ? जैविक विविधता भन्नाले पृथ्वीमा रहेका सम्पूर्ण जीव, वनस्पति, आनुवंशिक विविधता र पारिस्थितिक प्रणालीहरूको विविधतालाई जनाउँछ । यसले मानव सभ्यतालाई जीवन धान्न आवश्यक आधार प्रदान गर्दछ । जैविक विविधताका मुख्य महत्वहरूः
* खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्छ
* औषधि उत्पादनमा सहयोग गर्छ
* स्वच्छ पानी र हावा उपलब्ध गराउँछ
* जलवायु परिवर्तन नियन्त्रणमा मद्दत गर्छ
* कृषि उत्पादनलाई समर्थन गर्छ
* प्राकृतिक विपद् न्यूनीकरणमा भूमिका खेल्छ
* आर्थिक तथा सामाजिक विकासलाई सहयोग पुर्याउँछ
* पर्यावरणीय सन्तुलन कायम गर्छ I
आज विश्वमा जैविक विविधता तीव्र रूपमा घटिरहेको छ । वन विनाश, जलवायु परिवर्तन, प्रदूषण, प्राकृतिक स्रोतहरूको अत्यधिक दोहन, आक्रामक प्रजाति तथा अव्यवस्थित सहरीकरणले जैविक प्रणालीलाई गम्भीर चुनौती दिइरहेका छन् । वैज्ञानिक अनुमान अनुसार विश्वका करिब १० लाख वनस्पति तथा जीवजन्तु प्रजातिहरू लोप हुने जोखिममा छन् ।
१३ नोभेम्वर २०१७ मा जीव बैज्ञानिक पत्रिकामा प्रकाशित स्टेफन लेहीको “विश्व वैज्ञानिकहरुको मानब जाति लाई चेतावनी” शिर्षकको लेखमा बिविध क्षेत्रका १५,३७२ हस्ताक्षर कर्ता १८४ भन्दा धेरै मुलुकका वैज्ञानिकहरुले मानब जातिलाई चेतावनी दिदै भनेका छन कि बर्तमान तथा भावि मानव स्वास्थ्य तथा मानव भलाइका क्षेत्रहरु गम्भीर जोखिममा परेका छन् । यसको कारण जलवायु परिवर्तन, बनविनाश, ताजा स्वच्छ पानीको पहुँचको अभाब, जीव तथा बनस्पतिका प्रजातिहरुको लोप, र मानब जनसंख्याको वृद्धि आदि हुन । स्थानीय कार्य किन आवश्यक छ?
यस वर्षको नाराले प्रत्येक नागरिकलाई स्थानीय स्तरबाट योगदान गर्न प्रेरित गर्दछः
• वृक्षारोपण गर्ने
• पानी तथा प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्ने
• प्लास्टिक प्रदूषण घटाउने
• स्थानीय वन तथा जैविक सम्पदाको संरक्षण गर्ने
• वातावरणमैत्री जीवनशैली अपनाउने
• विद्यालय तथा समुदायमा वातावरण शिक्षा प्रवद्र्धन गर्ने
• जैविक विविधताबारे जनचेतना फैलाउने
यस वर्षको अभियान “कुनमिङ–मन्ट्रियल विश्वव्यापी जैविक विविधता कार्यढाँचा”* का लक्ष्यहरूसँग जोडिएको छ, जसले सन् २०३० सम्म जैविक विविधता ह्रास रोक्ने र पारिस्थितिक प्रणाली पुनर्स्थापना गर्ने लक्ष्य राखेको छ ।हाल जैविक विविधता महासन्धि (CBD) मा १९६ पक्ष (Parties) आबद्ध छन्, जसमा १९५ देश र युरोपेली संघ (European Union) समावेश छन्। यसकारण, व्यवहारिक रूपमा भन्नुपर्दा, विश्वका करिब १९५ भन्दा बढी देशहरू अन्तर्राष्ट्रिय जैविक विविधता दिवससँग प्रत्यक्ष रूपमा संलग्न छन् र विभिन्न कार्यक्रम, सचेतना अभियान, वृक्षारोपण, जैविक विविधता संरक्षण गतिविधि तथा शैक्षिक कार्यक्रममार्फत यसलाई मनाउने गर्छन्।
नेपालको सन्दर्भ:
नेपाल जैविक विविधताका दृष्टिले अत्यन्त धनी देश हो । तर जलवायु परिवर्तन, वन अतिक्रमण, अवैध वन्यजन्तु व्यापार तथा प्राकृतिक स्रोतहरूको अत्यधिक प्रयोगले नेपालमा पनि जैविक विविधता माथि दबाब बढाइरहेको छ । हिमाल, पहाड र तराईको भौगोलिक विविधताले यहाँ हजारौं वनस्पति तथा जीवजन्तु प्रजातिहरूलाई आश्रय दिएको छ । नेपालमा ११८ प्रकारका पारिस्थितिक प्रणाली, हजारौं वनस्पति प्रजाति, सयौं स्तनधारी, चराचुरुङ्गी, सरिसृप तथा जलचर प्रजातिहरू पाइन्छन् । नेपालका राष्ट्रिय निकुञ्ज, संरक्षण क्षेत्र तथा सामुदायिक वनहरूले जैविक विविधता संरक्षणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याइरहेका छन् । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज, बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज, बांके राष्ट्रिय निकुन्ज, कञ्चनजंघा संरक्षण क्षेत्र आदि नेपालको जैविक विविधता संरक्षणका प्रमुख क्षेत्रहरु हुन ।नेपालमा पनि सामान्यतया वन तथा वातावरण मन्त्रालय, राष्ट्रिय निकुञ्ज, सामुदायिक वन, विद्यालय, विश्वविद्यालय तथा वातावरणीय संस्थाहरूले वृक्षारोपण, जैविक विविधता संरक्षण सम्बन्धी छलफल, प्रकृति अवलोकन तथा जनचेतनामूलक कार्यक्रम मार्फत यो दिवस मनाउने गरेका छन् ।मुख्य सन्देशः
“जैविक विविधताको संरक्षण भनेको मानव जीवन र पृथ्वीको भविष्यको संरक्षण हो ।
”निष्कर्ष:
जैविक विविधताको संरक्षण केवल वातावरणीय विषय मात्र होइन, यो मानव अस्तित्व र भविष्यसँग जोडिएको प्रश्न हो । पृथ्वीमा जीवनलाई सुरक्षित राख्न स्थानीय समुदाय, सरकार, निजी क्षेत्र तथा अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय सबैको साझा प्रयास आवश्यक छ ।
• “कुनमिङ–मन्ट्रियल विश्वव्यापी जैविक विविधता कार्यढाँचा (KMGBF)”ः यो सन् २०२२ डिसेम्बरमा क्यानडाको मोन्ट्रियलमा सम्पन्न जैविक विविधता महासन्धिको कोप–१५ सम्मेलन बाट पारित विश्वव्यापी सहमति हो । “कुनमिङ” नाम चीनको कुनमिङ शहरबाट लिइएको हो, जहाँ कोप–१५ प्रक्रियाको प्रारम्भिक चरण आयोजना गरिएको थियो । यसको मुख्य उद्देश्य सन् २०३० सम्म जैविक विविधता संरक्षण, प्रकृति पुनर्स्थापना र सन् २०५० सम्म “प्रकृतिसँग मेल खाने विश्व” निर्माण गर्नु हो । सरल भाषामा, KMGBF भनेको पृथ्वीको जैविक विविधता बचाउन विश्वका देशहरूले मिलेर बनाएको दीर्घकालीन कार्ययोजना हो ।
लेखक – NHCPM का केन्द्रिय अध्यक्ष हुन ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्