पोखरालाइ पर्यटनको राजधानी घोषणा गरेर मात्र हुन्न , सेवा, पुर्वाधार सुबिधा, र सुरक्षा दिन सक्नुपर्छ

डिल्लीराज पाण्डे
युवा पर्यटन ब्यबसायी

पर्यटकिय नगरी पोखरामा झन्डै २ दशक देखि पर्यटन ब्यबसायमा कृयासिल छन डिल्लिराज पाण्डे  । ट्राभल एन्ड टुर्स र होटल ब्यबसायामा केन्द्रित पान्डेय सङ्ग समसामयिक बिषयमा भएको कुराकानि यहाँ  प्रस्तुत छ । सम्पादक

सवाल- कसरी चिनाउनुहुन्छ आफुलाइ ?

मेरो नाम डिल्लीराज पाण्डे । जन्म भूमी गुल्मी , सत्यवती–१, अस्लेवा गाउँमा भएको हो। हाल पोखरामा । म विगत २ दशक देखि पर्यटन व्यवसायमा आबद्ध छु। हाल म Balaji Diyo Tours and Travels Pvt. Ltd. को संस्थापक तथा अध्यक्षका रूपमा कार्यरत छु। यसका साथै Hotel Diyo Pvt. Ltd., पोखरासँग पनि आबद्ध छु।
विशेषगरी नेपाल आउने भारतीय तथा अन्य विदेशी पर्यटकहरूलाई लक्षित गरी धार्मिक, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक पर्यटनका क्षेत्रमा काम गर्दै आएको छु। कैलाश मानसरोवर, मुक्तिनाथ, पोखरा, काठमाडौं, जनकपुर तथा लुम्बिनीजस्ता धार्मिक र पर्यटकीय गन्तव्यमा पर्यटकहरूलाई सेवा प्रदान गर्दै आएको छु। मेरो मुल उद्देश्य व्यवसाय गर्नु मात्र नभई नेपालको पर्यटनलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउनु र स्थानीय स्तरमा रोजगारी तथा आर्थिक गतिविधि बढाउन योगदान पुर्‍याउनु पनि हो। समग्रमा भन्नुपर्दा म एक युवा पर्यटन क्षेत्रमा कर्म गरेर रमाउने व्यावसायि हु ।

२. पर्यटन नगरी पोखराको पर्यटन व्यवसायको अवस्था कस्तो छ?
पोखरा नेपालको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य हो। यहाँ प्राकृतिक सौन्दर्य, हिमाल, ताल, गुफा,धार्मिक स्थल, साहसिक पर्यटन र आतिथ्य सेवाको ठूलो सम्भावना छ।
तर पछिल्लो समय पोखराको पर्यटन व्यवसायले विभिन्न चुनौती सामना गरिरहेको छ। पर्यटकको आगमनमा हुने उतारचढाव, आर्थिक मन्दी, बढ्दो सञ्चालन खर्च र व्यवसायबीचको अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाले व्यवसायीहरू प्रभावित भएका छन्।
पोखरामा होटल, ट्राभल, ट्रेकिङ, रेस्टुरेन्ट, यातायात तथा अन्य पर्यटनसम्बन्धी व्यवसायमा अरबौ लगानी भएको छ। तर लगानीअनुसार पर्यटकको आगमन र आम्दानी सुनिश्चित हुन सकेको छैन।
यद्यपि, पोखराको पर्यटनको भविष्यप्रति म आशावादी छु। आवश्यक पूर्वाधार विकास, प्रभावकारी प्रचारप्रसार र सरकार तथा निजी क्षेत्रबीच सहकार्य हुन सकेमा पोखराको पर्यटन व्यवसायको भविस्य राम्रो छ पुनः गति लिन सक्छ।

३. पोखरालाई पर्यटनको राजधानी घोषणा गरिएको छ। त्यसका लागि आवश्यक मापदण्ड र पूर्वाधार पूरा भएका छन् त?
पोखरालाई नेपालको पर्यटन राजधानी घोषणा गर्नु हामी सबैका लागि गौरवको विषय हो। तर पर्यटनको राजधानी घोषणा गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। त्यसअनुसारको पूर्वाधार, सेवा सुविधा र व्यवस्थापन पनि आवश्यक हुन्छ।
पोखरामा प्राकृतिक सौन्दर्य, होटल, पर्यटन व्यवसाय, अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल तथा साहसिक पर्यटनका प्रशस्त सम्भावना छन्। तर सडक पूर्वाधार, अन्तर्राष्ट्रिय हवाई सम्पर्क, फोहोरमैला व्यवस्थापन, सार्वजनिक शौचालय, पार्किङ, पर्यटक सुरक्षा र व्यवस्थित यातायातमा अझै सुधार आवश्यक छ।
पर्यटनको राजधानीका रूपमा पोखरालाई स्थापित गर्न दीर्घकालीन योजना, प्रभावकारी कार्यान्वयन र पर्याप्त बजेट आवश्यक छ।
मेरो विचारमा पोखरालाई वास्तविक अर्थमा पर्यटनको राजधानी बनाउन सरकारी घोषणा र व्यवहारमा देखिने विकासबीच तालमेल हुनुपर्छ।

४. नेपालको पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न सरकारको भूमिका के हुन सक्छ?

नेपालको पर्यटन विकासमा सरकारको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ । पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि सरकारले मुख्य रूपमा पाँचवटा क्षेत्रमा ध्यान दिनुपर्छ।
पहिलो, सडक, विमानस्थल, पदमार्ग तथा अन्य आवश्यक पूर्वाधारको विकास गर्नुपर्छ।
दोस्रो, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपालको प्रभावकारी प्रचारप्रसार गर्नुपर्छ। विशेषगरी भारत, चीन र अन्य सम्भावनायुक्त देशका पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
तेस्रो, पर्यटन व्यवसायीलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। कर प्रणालीमा सहजीकरण, सहुलियतपूर्ण ऋण र लगानीमैत्री वातावरण निर्माण गर्न आवश्यक छ।
चौथो, प्राकृतिक विपत्ति वा अन्य कारणले व्यवसायमा समस्या पर्दा व्यवसायीलाई राहत तथा पुनःस्थापनाका कार्यक्रम ल्याउनुपर्छ।
पाँचौँ, निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गरेर पर्यटनका नयाँ गन्तव्य र नयाँ प्याकेजको विकास गर्नुपर्छ।
सरकारले नीति बनाउने र निजी क्षेत्रले त्यसलाई कार्यान्वयनमा सहयोग गर्ने वातावरण बनाउन सके नेपालको पर्यटन क्षेत्रले ठूलो फड्को मार्न सक्छ।

५. पोखराको पर्यटनलाई चलायमान बनाउन कुन-कुन क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ?

पोखराको पर्यटनलाई चलायमान बनाउन हामीले पर्यटनका विविध क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
विशेषगरी धार्मिक पर्यटन, साहसिक पर्यटन, प्राकृतिक पर्यटन, सांस्कृतिक पर्यटन, स्वास्थ्य पर्यटन , खेल पर्यटन र सम्मेलन पर्यटनलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ।
पोखरालाई मुक्तिनाथ, मनकामना, लुम्बिनी, जनकपुर र कैलाश मानसरोवरजस्ता धार्मिक गन्तव्यसँग जोडेर विशेष धार्मिक पर्यटन प्याकेज सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
त्यसैगरी प्याराग्लाइडिङ, अल्ट्रालाइट, बन्जी जम्प, ट्रेकिङ, साइकलिङ तथा अन्य साहसिक गतिविधिलाई व्यवस्थित र सुरक्षित बनाउनुपर्छ।
पोखरामा आउने पर्यटकको बसाइ अवधि बढाउन नयाँ पर्यटकीय गन्तव्यको विकास गर्नुपर्छ। स्थानीय कला, संस्कृति, खानपान र मौलिक पहिचानलाई पनि पर्यटनसँग जोड्न आवश्यक छ।
पर्यटकको संख्या बढाउनु मात्र होइन, उनीहरूको बसाइ अवधि र खर्च गर्ने क्षमता बढाउनेतर्फ पनि ध्यान दिनुपर्छ।
६. प्राकृतिक विपत्तिले नेपालको पर्यटन क्षेत्रमा कस्तो प्रभाव पारेको छ?

नेपाल प्राकृतिक विपत्तिको जोखिममा रहेको देश हो। बाढी, पहिरो, भूकम्प तथा अन्य प्राकृतिक विपत्तिले पर्यटन क्षेत्रमा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने गरेका छन्।
विशेषगरी सडक अवरुद्ध हुँदा पर्यटकको आवागमन प्रभावित हुन्छ। होटल, ट्राभल, ट्रेकिङ तथा यातायात व्यवसायमा आर्थिक क्षति पुग्छ। पर्यटकमा असुरक्षाको भावना पैदा हुँदा बुकिङ रद्द हुने तथा नयाँ बुकिङ घट्ने समस्या पनि देखिन्छ।
यसको प्रत्यक्ष प्रभाव व्यवसायी, कर्मचारी, होटल सञ्चालक, चालक, गाइड र स्थानीय समुदायमा पर्छ।
त्यसैले विपत्तिपछि सडक तथा पर्यटकीय पूर्वाधारको शीघ्र पुनर्निर्माण, पर्यटकलाई सही सूचना र सुरक्षा प्रदान गर्नु आवश्यक छ। साथै, वैकल्पिक पर्यटकीय मार्ग र गन्तव्यको विकास गर्नुपर्छ।
प्राकृतिक विपत्तिलाई रोक्न नसकिए पनि उचित तयारी, प्रभावकारी व्यवस्थापन र पूर्वसूचना प्रणालीमार्फत क्षति न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ।

७. तपाईंले पर्यटन क्षेत्रका कुन-कुन विधालाई समेट्नुभएको छ? त्यसबाट कत्तिको सन्तुष्ट हुनुहुन्छ?

मैले विशेषगरी धार्मिक पर्यटन, सांस्कृतिक पर्यटन, प्राकृतिक पर्यटन र आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको भ्रमण व्यवस्थापनका क्षेत्रमा काम गर्दै आएको छु।
Balaji Diyo Tours and Travels मार्फत कैलाश मानसरोवर, मुक्तिनाथ, पोखरा, काठमाडौं, लुम्बिनी, जनकपुरलगायतका गन्तव्यलाई समेटेर विभिन्न पर्यटकीय प्याकेज सञ्चालन गर्दै आएको छु।
त्यसैगरी होटल व्यवसायमार्फत पनि पर्यटकलाई आतिथ्य सेवा प्रदान गर्दै आएको छु।
व्यवसायमा सन्तुष्टि र असन्तुष्टि दुवै पक्ष हुन्छन्। पर्यटकलाई राम्रो सेवा दिन पाउँदा र उनीहरू खुसी भएर फर्किंदा अत्यन्त सन्तुष्टि मिल्छ।
तर पर्यटन क्षेत्रमा अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ। पर्याप्त पूर्वाधार, नीतिगत स्थिरता र सरकारी सहयोगको अभावले अपेक्षाअनुसार काम गर्न कठिनाइ हुने गरेको छ। तथापि, नेपालको पर्यटन क्षेत्रको सम्भावना देखेर नै म यस क्षेत्रमा निरन्तर क्रियाशील छु।
८ कैलाश मानसरोवर र मुक्तिनाथ धार्मिक पर्यटनको मुख्य आधार क्षेत्र कुन हो?बाढीपहिरो पछि विकल्प. के हुन सक्छ? नाका परिवर्तन सम्भव छ?

नाका परिवर्तन निर्विकल्प सम्भावना छ । पोखराको पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने र भौगोलिक मार्ग सुरक्षाको लागि कोरोला सबैभन्दा उपयुक्त छ । कैलाश मानसरोवर र मुक्तिनाथ जाने प्रमुख नाका कोरोलालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । त्यसो गर्दा भारतीय पर्यटकको नेपाल बसाइ ४ दिन बढाउन सकिन्छ । एउटै मार्ग भएर मुक्तिनाथ र मानसरोवर जान पाउँदा भारतीय पर्यटकको सङ्ख्या दोब्बर हुन सक्छ । दुवै नेपालको धार्मिक पर्यटनका महत्त्वपूर्ण गन्तव्य हुन्। मुक्तिनाथबाट कोरोला नाका हुँदै कैलाश मानसरोवर एकै दिन पुग्न सकिन्छ त्यसो हुदा मुक्तिनाथ यात्राका लागि पोखरा प्रमुख आधार क्षेत्र भएकोले कोरोला नाका महत्त्वपूर्ण प्रस्थान तथा व्यवस्थापन केन्द्र हो।

तर बाढीपहिरो तथा सडक अवरोधका कारण कैलाश मानसरोवर यात्राका लागि प्रयोग हुने नाका परिवर्तन गर्ने विषयमा पनि सम्भाव्यता अध्ययन गर्न सकिन्छ। तर त्यसका लागि सम्बन्धित देशहरूबीचको सहमति, सरकारी अनुमति, सडक पूर्वाधार र सुरक्षा व्यवस्था आवश्यक हुन्छ। नेपाल र पोखराका लागि यो धिर्घकालिन समाधानको आधार स्तम्भ हुने भएकोले नेपाल सरकार , गन्डकी प्रदेश सरकारको ध्यानाकर्षण हुनुपर्छ ।

९. कैलाश मानसरोवरको मुख्य सिजन कुन-कुन हो? त्यसका प्याकेजबारे बताइदिनुहोस्।

कैलाश मानसरोवर यात्राको मुख्य सिजन सामान्यतया मे महिनादेखि सेप्टेम्बरसम्म हो। विशेषगरी जुन, जुलाई र अगस्ट महिनामा तीर्थयात्रीहरूको आकर्षण बढी हुने गर्छ। तर मौसम र सीमा नाकाको अवस्था अनुसार यात्राको समय परिवर्तन हुन सक्छ।
हाम्रो कम्पनिले पनि कैलाश मानसरोवर यात्राका लागि विभिन्न प्याकेज सञ्चालन गर्ने योजना तथा व्यवस्था गर्दै आएको छ।

१०. पर्यटन व्यवसायमा भोग्नुपरेका चुनौती, हैरानी र अवसरलाई कसरी लिनुहुन्छ?
पर्यटन व्यवसाय सम्भावनायुक्त क्षेत्र भए पनि यसमा धेरै चुनौती छन्। कहिले पर्यटकको आगमन घट्छ, कहिले सडक अवरुद्ध हुन्छ, कहिले प्राकृतिक विपत्ति आउँछ। त्यसैगरी बैंकको ब्याज, कर्मचारीको तलब, होटल तथा यातायातको खर्च र अन्य सञ्चालन खर्चले पनि व्यवसायीलाई चुनौती थप्ने गरेका छन्।
कहिलेकाहीँ पर्यटकबाट बुकिङ प्राप्त भइसकेपछि पनि विभिन्न कारणले यात्रा रद्द हुने गर्छ। यस्तो अवस्थामा व्यवसायीले आर्थिक जोखिम बेहोर्नुपर्छ।
तर म चुनौतीलाई अवसरका रूपमा लिने व्यक्ति हुँ। प्रत्येक समस्याले नयाँ अनुभव र नयाँ सम्भावनाको बाटो खोल्छ भन्ने मेरो विश्वास छ।

११ , भारतिय सवारीसाधनले पर्यटक टोलटोलमा पर्यटक ओसारपसार गर्ने , मुक्तिनाथ जस्तो पहाडमा सवारीसाधन लाने गरेको देखिन्छ यसले पोखरा र नेपालको समग्र पर्यटन ब्यबसायमा कस्तो प्रभाव पारेको छ ?

भारतबाट ठूलो संख्यामा पर्यटकहरू नेपाल, विशेषगरी पोखरा र मुक्तिनाथ आउने गरेका छन्। यो हाम्रो पर्यटनका लागि ठूलो अवसर हो। तर, पर्यटक बसहरूको पार्किङ र आवागमनलाई व्यवस्थित गर्न भने अझै प्रभावकारी व्यवस्था गर्न आवश्यक छ।
मेरो विचारमा पोखरा महानगरपालिका तथा सम्बन्धित स्थानीय तहले भारतबाट आउने ठूला तथा मझौला सवारीसाधनका लागि निश्चित र सुरक्षित पार्किङको व्यवस्था गर्नुपर्छ। पर्यटक बसहरू जथाभावी सडकमा पार्क गर्दा ट्राफिक व्यवस्थापनमा समस्या हुनुका साथै पर्यटकलाई पनि असहज हुन्छ। भारतीय पर्यटक पोखरा आएपछि उनीहरूको Pokhara Sightseeing तथा Muktinath यात्राका लागि नेपाली गाडी व्यवसायी, चालक र स्थानीय यातायात व्यवसायीलाई प्राथमिकताका साथ काम दिने वातावरण बनाउनुपर्छ।

त्यसैले मेरो सुझाव छ—पर्यटक ल्याउने मात्र होइन, उनीहरूले नेपालभित्र गर्ने सम्पूर्ण यातायात र पर्यटन गतिविधिबाट नेपाली व्यवसायी, चालक र स्थानीय समुदायले पनि लाभ पाउने नीति बनाउनुपर्छ।

१२. तपाईं राजनीतिमा पनि होमिनुभएको छ यसलाइ कसरी लिनुहुन्छ? व्यवसायीले राजनीति गर्दा कस्तो प्रभाव पर्छ ?
मेरो विचारमा राजनीति समाज र राष्ट्रको सेवा गर्ने महत्त्वपूर्ण माध्यम हो। राजनीतिलाई व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाजको विकास, रोजगारी सिर्जना, आर्थिक समृद्धि र जनताको जीवनस्तर सुधार गर्ने माध्यमका रूपमा लिनुपर्छ।
म पर्यटन व्यवसायमा आबद्ध रहेर पनि सामाजिक तथा राजनीतिक गतिविधिमा चासो राख्दै आएको छु। मेरो विचारमा व्यवसायीहरू पनि समाजकै एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्सा हुन्। उनीहरूले आफ्नो अनुभव, ज्ञान र सीपलाई नीतिनिर्माण तथा विकासका काममा उपयोग गर्न सक्छन्।
विशेषगरी पर्यटन व्यवसायीहरूले पर्यटन क्षेत्रका समस्या र सम्भावनालाई नजिकबाट बुझेका हुन्छन्। त्यसैले उनीहरूको अनुभव नीति निर्माणमा उपयोगी हुन सक्छ।

१३. सराङकोट मिडियामार्फत आफ्ना शुभचिन्तक, ग्राहक तथा व्यवसायीहरूलाई के सन्देश दिन चाहनुहुन्छ?

सर्वप्रथम, मलाई विश्वास गरेर साथ, सहयोग र माया दिनुहुने सम्पूर्ण शुभचिन्तक, ग्राहक, पर्यटन व्यवसायी तथा मेरा साथीभाइहरूप्रति हार्दिक आभार व्यक्त गर्न चाहन्छु। तपाईंहरूको विश्वास र सहयोग नै मेरो व्यवसाय तथा सामाजिक यात्राको सबैभन्दा ठूलो प्रेरणा हो।
पोखरा नेपालको पर्यटन राजधानी हो। यसको विकास र प्रवर्द्धनका लागि हामी सबैले आ-आफ्नो क्षेत्रबाट योगदान दिन आवश्यक छ। पर्यटन व्यवसायीबीच एकता, सहकार्य र आपसी विश्वास कायम गर्न सकेमा हामीले धेरै उपलब्धि हासिल गर्न सक्छौँ। पर्यटकहरूलाई गुणस्तरीय सेवा प्रदान गरौँ, नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्य, संस्कृति र धार्मिक महत्त्वलाई विश्वभर चिनाऔँ र पर्यटनमार्फत रोजगारी तथा आर्थिक समृद्धिको बाटो खोलौँ।
अन्त्यमा, हामी प्रति विश्वास गर्नुहुने सम्पूर्ण ग्राहकहरूप्रति विशेष धन्यवाद व्यक्त गर्दछु।
आगामी दिनमा पनि अझ गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्दै पर्यटन क्षेत्रको विकासमा निरन्तर योगदान गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दछु।
धन्यवाद!

पाण्डेय पर्यटन व्यवसायी तथा Balaji Diyo Tours and Travels Pvt. Ltd. र दियो होटेलका संस्थापक एवं अध्यक्ष हुन ।

प्रस्तोता -यदुनाथ बन्जारा